FAS Incoterms คืออะไร เหมาะกับสินค้าประเภทไหน

ในบรรดากฎเกณฑ์ Incoterms 2020 ทั้ง 11 ข้อ FAS เป็นเงื่อนไขที่ผู้ส่งสินค้าทั่วไปในไทยพบเจอไม่บ่อยนัก ส่วนใหญ่เพราะการค้าสินค้าบรรจุตู้คอนเทนเนอร์มักใช้ FOB, CIF หรือกฎเกณฑ์แบบหลายรูปแบบที่ใหม่กว่าแทน แต่ FAS ยังคงพบเห็นเป็นประจำในการค้าสินค้าโภคภัณฑ์เทกอง เช่น วัตถุดิบ ผลผลิตทางการเกษตร และสินค้าลักษณะคล้ายกันที่ขนแบบเทกองแทนที่จะบรรจุในตู้คอนเทนเนอร์ การเข้าใจให้ชัดเจนว่า FAS ผูกมัดแต่ละฝ่ายไว้กับอะไรจึงสำคัญเมื่อสัญญาระบุเงื่อนไขนี้ไว้ FAS ยังมักถูกสับสนกับ FOB ซึ่งมีลักษณะใกล้เคียงกันมากในทางปฏิบัติ แต่โอนความเสี่ยงที่จุดทางกายภาพต่างกันเล็กน้อย การเข้าใจความแตกต่างนี้ให้ถูกต้องจึงช่วยหลีกเลี่ยงความเข้าใจผิดที่ส่งผลจริงเกี่ยวกับว่าใครรับผิดชอบเรื่องใด

FAS กำหนดภาระอะไรบ้างให้ผู้ขาย

ภายใต้ FAS ภาระการส่งมอบของผู้ขายจะสำเร็จเมื่อวางสินค้าไว้ข้างเรือที่ผู้ซื้อระบุ ณ จุดยกสินค้าที่กำหนดไว้สำหรับท่าเรือต้นทางที่ระบุ ซึ่งโดยทั่วไปคือบนท่าเทียบเรือหรือบนเรือลำเลียงที่จอดข้างเรือใหญ่ ผู้ขายรับผิดชอบพิธีการส่งออก หมายถึงเอกสารและขั้นตอนที่จำเป็นในการส่งสินค้าออกจากประเทศต้นทางอย่างถูกกฎหมาย และรับผิดชอบนำสินค้าไปถึงจุดข้างเรือนั้น แต่ภาระด้านต้นทุนและความเสี่ยงของผู้ขายสิ้นสุดที่จุดนั้น ต่างจาก EXW ซึ่งวางภาระให้ผู้ซื้อมากกว่าตั้งแต่ต้น FAS ยังคงกำหนดให้ผู้ขายต้องส่งมอบสินค้าไปยังตำแหน่งเฉพาะที่ท่าเรืออย่างจริงจัง ไม่ใช่แค่จัดเตรียมสินค้าไว้ที่สถานประกอบการของผู้ขายเอง

FAS กำหนดภาระอะไรบ้างให้ผู้ซื้อ

เมื่อสินค้าอยู่ข้างเรือแล้ว ผู้ซื้อจะรับภาระเกือบทุกอย่างที่เหลือ ทั้งการจัดการและออกค่าใช้จ่ายในการยกสินค้าขึ้นเรือ การจองและออกค่าใช้จ่ายค่าขนส่งทางทะเลหรือทางน้ำหลัก การจัดทำประกันภัยสินค้าหากผู้ซื้อต้องการ และการดำเนินพิธีการนำเข้า ภาษี และใบอนุญาตใด ๆ ที่จำเป็นที่ปลายทาง ผู้ซื้อยังต้องรับความเสี่ยงต่อการสูญเสียหรือเสียหายตั้งแต่วินาทีที่สินค้าถูกวางไว้ข้างเรือ แม้ว่าสินค้าจะยังไม่ได้ออกจากท่าเรือต้นทางจริง และผู้ขายอาจยังอยู่ในบริเวณใกล้เคียงก็ตาม นี่เป็นชุดภาระที่มากกว่าอย่างมีนัยสำคัญเมื่อเทียบกับ CIF หรือ CFR ที่ผู้ขายยังคงจัดการและออกค่าใช้จ่ายค่าขนส่งหลักต่อไป แม้ความเสี่ยงจะโอนไปแต่เนิ่น ๆ ในการเดินทางก็ตาม

เหตุผลที่จุดข้างเรือมีอยู่เป็นเงื่อนไขของตัวเอง

เหตุผลที่ FAS กำหนดจุดโอนความเสี่ยงไว้ที่ข้างเรือ แทนที่จะเป็นบนเรือแบบ FOB ย้อนกลับไปที่วิธีการยกขึ้นเรือของสินค้าเทกองบางประเภท สำหรับสินค้าที่ยกด้วยเครนหรือเคลื่อนย้ายด้วยสายพานลำเลียงโดยตรงจากท่าเทียบเรือลงสู่ระวางเรือ มีช่วงเวลาที่สังเกตได้จริงเมื่อสินค้าอยู่ข้างเรือและพร้อมจะถูกยกขึ้นแต่ยังไม่ได้ถูกยกขึ้น และนี่เป็นจุดที่ชัดเจนและตรวจสอบได้ซึ่งทั้งสองฝ่ายเห็นพ้องกันว่าเกิดขึ้นจริง โดยไม่ขึ้นกับว่าการยกขึ้นเรือจะเสร็จสิ้นเมื่อใดกันแน่ เรื่องนี้สำคัญต่อการจัดสรรความเสี่ยงอย่างเป็นธรรม เมื่อสินค้าออกจากการควบคุมของผู้ขายและอยู่ข้างเรือรอการยกขึ้นแล้ว ก็สมเหตุสมผลที่ความรับผิดชอบต่อสิ่งที่เกิดขึ้นต่อจากนั้น เช่น อุบัติเหตุระหว่างยกสินค้า สภาพอากาศที่กระทบสินค้า ณ จุดนั้น ควรตกอยู่กับผู้ซื้อโดยทั่วไป เพราะผู้ซื้อเป็นผู้ระบุเรือและควบคุมการยกสินค้าขึ้นเรือแล้ว

FAS เทียบกับ FOB ความแตกต่างทางกายภาพเล็กน้อยแต่มีผลจริง

FAS และ FOB มีความใกล้เคียงกันมาก ทั้งสองใช้ได้เฉพาะการขนส่งทางทะเลและทางน้ำภายในประเทศ ทั้งสองเป็นเงื่อนไขแบบระบุท่าเรือ และทั้งสองกำหนดให้ผู้ขายรับผิดชอบพิธีการส่งออก ความแตกต่างที่สำคัญจริง ๆ นั้นแคบแต่ชัดเจน คือภายใต้ FAS ความเสี่ยงโอนเมื่อสินค้าอยู่ข้างเรือ ก่อนการยกขึ้นเรือ ส่วนภายใต้ FOB ความเสี่ยงโอนเมื่อสินค้าอยู่บนเรือแล้วจริง ช่องว่างนั้น คือขั้นตอนการยกสินค้าขึ้นเรือเอง เป็นจุดที่ FOB โอนความรับผิดชอบในการจัดการและออกค่าใช้จ่ายการยกขึ้นเรือให้กับผู้ขาย ในขณะที่ FAS ปล่อยให้เป็นภาระของผู้ซื้อ สำหรับสินค้าที่การยกขึ้นเรือเป็นขั้นตอนง่ายและความเสี่ยงต่ำ ความแตกต่างในทางปฏิบัติระหว่างสองเงื่อนไขนี้อาจไม่มาก แต่สำหรับสินค้าที่การยกขึ้นเรือมีความเสี่ยงอย่างมีนัยสำคัญ เช่น สินค้าเทกองที่หนักหรือยกยากซึ่งต้องใช้เครน ทางเลือกระหว่าง FAS กับ FOB จะกำหนดว่าใครแบกรับความเสี่ยงเฉพาะนั้น

สินค้าประเภทใดที่มักใช้ FAS

FAS เหมาะที่สุดกับสินค้าเทกองและสินค้าที่ไม่ได้บรรจุตู้ ซึ่งยกขึ้นเรือโดยตรงแทนที่จะบรรจุไว้ล่วงหน้าในตู้คอนเทนเนอร์มาตรฐาน เช่น สินค้าโภคภัณฑ์ทางการเกษตรดิบ แร่ธาตุ และสินค้าลักษณะคล้ายกันที่ขนแบบเทกองด้วยเครน กราบ หรือสายพานลำเลียงโดยตรงจากท่าเทียบเรือ เป็นตัวอย่างทั่วไป สินค้าประเภทนี้มักซื้อขายในปริมาณมากภายใต้สัญญาแบบสินค้าโภคภัณฑ์ ซึ่งขั้นตอนการยกขึ้นเรือและความเสี่ยงของมันเป็นที่เข้าใจกันดีระหว่างคู่ค้าทั้งสองฝ่าย และจุดส่งมอบแบบข้างเรือที่ชัดเจนเข้ากันได้ดีตามธรรมชาติกับวิธีที่สินค้าประเภทนี้เคลื่อนย้ายจริง FAS พบเห็นได้น้อยกว่ามากในการค้าสินค้าสำเร็จรูปทั่วไป ซึ่งการบรรจุตู้คอนเทนเนอร์ทำให้ FOB และเงื่อนไขที่ทันสมัยกว่าอย่าง FCA เหมาะสมกว่าตามธรรมชาติ

เหตุใด FAS จึงไม่เหมาะกับสินค้าที่บรรจุตู้คอนเทนเนอร์

แนวทางมาตรฐานของ Incoterms ระบุไว้ชัดเจนว่า FAS, FOB, CFR และ CIF มีไว้สำหรับสินค้าที่ผู้ขายส่งมอบไว้ข้างเรือหรือบนเรือ และไม่แนะนำให้ใช้ทั้งสี่เงื่อนไขนี้กับสินค้าที่บรรจุตู้คอนเทนเนอร์ โดยแนะนำให้ใช้ FCA, CPT หรือ CIP แทน เหตุผลนั้นเป็นเรื่องในทางปฏิบัติ สินค้าที่บรรจุตู้คอนเทนเนอร์แทบไม่เคยถูกส่งมอบให้ผู้ขนส่งข้างเรือเลย โดยทั่วไปจะถูกส่งไปยังลานตู้คอนเทนเนอร์ล่วงหน้าก่อนเรือจะมาถึง บางครั้งล่วงหน้าหลายวัน ซึ่งสินค้าจะถูกเก็บ ชั่งน้ำหนัก และจัดเตรียมไว้สำหรับยกขึ้นเรือตามตารางของลานตู้เอง ไม่ใช่ตามการส่งมอบของผู้ขายไปยังเรือ การใช้ FAS กับสินค้าที่บรรจุตู้คอนเทนเนอร์จึงสร้างช่องว่างจริง หากมีเหตุการณ์เกิดขึ้นกับตู้คอนเทนเนอร์ระหว่างที่วางอยู่ในลานตู้ หลังจากผู้ขายส่งมอบไปแล้วแต่ก่อนจะถูกวางไว้ข้างเรือจริง อาจไม่ชัดเจนจริง ๆ ว่าฝ่ายใดแบกรับความเสี่ยง ณ ขณะนั้น การเลือกใช้ FCA แทนช่วยหลีกเลี่ยงความคลุมเครือนี้สำหรับสินค้าบรรจุตู้ เพราะจุดโอนความเสี่ยงของ FCA ถูกกำหนดไว้ตามการส่งมอบให้ผู้ขนส่ง ซึ่งตรงกับวิธีที่สินค้าบรรจุตู้คอนเทนเนอร์ถูกส่งมอบจริง

ระบุจุดยกสินค้าให้ชัดเจนในสัญญาซื้อขาย

เนื่องจากการโอนความเสี่ยงของ FAS ขึ้นอยู่กับการวางสินค้าไว้ที่จุดทางกายภาพเฉพาะข้างเรือลำที่ระบุไว้ ความชัดเจนในสัญญาซื้อขายจึงสำคัญมากกว่าเงื่อนไขที่มีช่วงการโอนความเสี่ยงกว้างกว่า สัญญาควรระบุท่าเรือต้นทางให้ชัดเจน และหากเกี่ยวข้อง ควรระบุจุดยกสินค้าเฉพาะภายในท่าเรือนั้นด้วย เนื่องจากท่าเรือขนาดใหญ่อาจมีท่าเทียบเรือหรือพื้นที่ยกสินค้าหลายจุด นอกจากนี้ยังควรระบุให้ชัดเจนว่าฝ่ายใดเป็นผู้ระบุเรือและภายในกำหนดเวลาใด เพราะหากผู้ซื้อไม่ระบุเรือให้ทันเวลา อาจทำให้ผู้ขายต้องถือครองสินค้าไว้โดยไม่มีที่ส่งมอบ ซึ่งเป็นความเสี่ยงในทางปฏิบัติที่ควรระบุไว้ในเงื่อนไขสัญญาให้ชัดเจน แทนที่จะปล่อยให้คลุมเครือ

ตัวอย่างการใช้งาน FAS ในทางปฏิบัติ

ลองพิจารณาผู้ส่งออกไทยที่ขายสินค้าโภคภัณฑ์ทางการเกษตรแบบเทกองให้ผู้ซื้อต่างประเทศภายใต้เงื่อนไข FAS ซึ่งระบุท่าเทียบเรือเฉพาะ ณ ท่าเรือต้นทาง ผู้ส่งออกจัดการขนส่งภายในประเทศไปยังท่าเรือ ดำเนินพิธีการส่งออกของไทยให้เสร็จสิ้น และส่งมอบสินค้าไปยังท่าเทียบเรือที่ระบุไว้ ซึ่งวางไว้ข้างเรือที่ผู้ซื้อระบุไว้ล่วงหน้า ณ ขณะนั้น ภาระของผู้ส่งออกตามสัญญาถือว่าสำเร็จแล้ว และความเสี่ยงต่อการสูญเสียหรือเสียหายจะโอนไปยังผู้ซื้อ แม้ว่าสินค้าจะยังวางอยู่บนท่าเทียบเรือและยังไม่ได้ถูกยกขึ้นเรือก็ตาม หากเกิดอุบัติเหตุระหว่างยกสินค้าหรือสภาพอากาศเลวร้ายทำให้สินค้าเสียหายในช่วงเวลาระหว่างที่วางไว้ข้างเรือกับการยกขึ้นเรือจริง ความเสียหายนั้นจะตกอยู่ฝั่งผู้ซื้อ ไม่ใช่ผู้ขาย เพราะ FAS กำหนดจุดโอนความเสี่ยงไว้ที่ข้างเรือ ไม่ใช่บนเรือ