Customs Valuation ในไทยคิดมูลค่าศุลกากรอย่างไร และอะไรทำให้ถูกตรวจ

สำหรับสินค้านำเข้าที่ต้องเสียอากร จำนวนเงินที่ต้องชำระคำนวณจากอัตราที่ใช้กับมูลค่าศุลกากรที่ประเมินได้ และมูลค่านั้นไม่ได้เป็นตัวเลขบนใบกำกับสินค้าโดยอัตโนมัติเสมอไป หน่วยงานศุลกากรต้องมีความมั่นใจในระดับที่สมเหตุสมผลว่าตัวเลขที่สำแดงสะท้อนสิ่งที่ชำระจริงหรือที่ต้องชำระสำหรับสินค้าภายใต้เงื่อนไขการค้าปกติ แนวทางของไทยในเรื่องนี้ เช่นเดียวกับประเทศคู่ค้าส่วนใหญ่ เป็นไปตามความตกลงว่าด้วยการประเมินราคาศุลกากรของ WTO ซึ่งเป็นลำดับวิธีที่มีโครงสร้างชัดเจนสำหรับกำหนดมูลค่าที่ต้องเสียอากร เมื่อคำตอบที่ตรงไปตรงมาที่สุดคือราคาบนใบกำกับสินค้าไม่ถูกยอมรับตามตัวเลขที่แสดง หรือไม่สามารถใช้ได้

การเข้าใจลำดับวิธีนี้ และประเภทของปัจจัยที่ทำให้สินค้าถูกดึงเข้าสู่การตรวจสอบเพิ่มเติม เป็นประโยชน์กับผู้นำเข้าทุกราย ไม่ใช่เพราะข้อพิพาทเรื่องมูลค่าเป็นเรื่องที่เกิดบ่อยกับสินค้าที่มีเอกสารครบถ้วน แต่เพราะการรู้ว่าศุลกากรกำลังตรวจสอบอะไรจริง ๆ ช่วยให้เตรียมเอกสารได้ถูกต้องตั้งแต่ครั้งแรก แทนที่จะต้องรีบจัดหาเอกสารหลังจากถูกสอบถามไปแล้ว

Transaction Value: วิธีเริ่มต้นในการประเมินมูลค่า

วิธีหลักและใช้กันมากที่สุดตามลำดับของ WTO คือ transaction value หรือราคาที่ชำระจริงหรือที่ต้องชำระสำหรับสินค้าเมื่อขายเพื่อส่งออกมายังไทย โดยมีเงื่อนไขการปรับปรุงชุดหนึ่งที่กำหนดไว้ชัดเจน ในทางปฏิบัติ นี่คือวิธีที่ถูกใช้กับสินค้านำเข้าส่วนใหญ่ เพราะธุรกรรมทางการค้าส่วนใหญ่เป็นการซื้อขายตรงไปตรงมาระหว่างผู้ซื้อกับผู้ขาย ที่มีใบกำกับสินค้าและหลักฐานการชำระเงินชัดเจน

การที่ transaction value จะได้รับการยอมรับนั้น โดยทั่วไปต้องเข้าเงื่อนไขบางประการ เช่น ต้องไม่มีข้อจำกัดต่อการใช้หรือจำหน่ายสินค้าของผู้ซื้อเกินกว่าที่เป็นปกติสำหรับสินค้าประเภทนั้น การซื้อขายต้องไม่ผูกกับเงื่อนไขหรือสิ่งตอบแทนที่ไม่สามารถกำหนดมูลค่าได้ ผลกำไรจากการขายต่อในภายหลังต้องไม่ย้อนกลับไปยังผู้ขายโดยไม่ได้บันทึกไว้อย่างถูกต้อง และในกรณีที่ผู้ซื้อกับผู้ขายเป็นคู่ค้าที่เกี่ยวข้องกัน ความสัมพันธ์นั้นต้องไม่มีผลต่อการกำหนดราคา ซึ่งจะอธิบายรายละเอียดเพิ่มเติมด้านล่าง เมื่อเข้าเงื่อนไขเหล่านี้และมีเอกสารรองรับราคาอย่างถูกต้อง transaction value โดยทั่วไปจะได้รับการยอมรับโดยไม่ต้องไปใช้วิธีอื่น

เมื่อใช้ Transaction Value ไม่ได้: 5 วิธีทางเลือกที่เหลือ

เมื่อไม่สามารถใช้หรือไม่ยอมรับ transaction value ได้ เช่น กรณีที่ไม่มีการซื้อขายเกิดขึ้นจริง ราคาไม่สามารถตรวจสอบยืนยันได้ หรือไม่เข้าเงื่อนไขข้างต้น ศุลกากรจะไล่ใช้วิธีที่เหลือตามลำดับอย่างเคร่งครัด โดยใช้วิธีแรกที่สามารถนำมาใช้ได้จริง

Transaction value ของสินค้าที่เหมือนกัน พิจารณาจากการนำเข้าก่อนหน้าของสินค้าที่เหมือนกันในสาระสำคัญทุกด้าน ทั้งลักษณะทางกายภาพ คุณภาพ และชื่อเสียง ที่ขายเพื่อส่งออกมายังไทยในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน ส่วน transaction value ของสินค้าที่คล้ายกัน ผ่อนมาตรฐานลงเล็กน้อย คือสินค้าไม่จำเป็นต้องเหมือนกันทุกประการ แต่ต้องมีลักษณะใกล้เคียงกันมากและใช้ทดแทนกันได้ในเชิงพาณิชย์ หากไม่มีข้อมูลเปรียบเทียบทั้งสองแบบ deductive value จะคำนวณย้อนกลับจากราคาที่สินค้านำเข้า (หรือสินค้าที่เหมือน/คล้ายกัน) ถูกขายต่อในประเทศไทย โดยหักกำไร ค่าขนส่ง และภาษีอากรที่ปกติจะแยกราคานำเข้าออกจากราคาขายต่อในประเทศ ส่วน computed value ทำในทิศทางตรงข้าม คือสร้างมูลค่าขึ้นจากต้นทุนวัตถุดิบและการผลิตบวกกำไรและค่าใช้จ่ายทั่วไปที่เป็นปกติของสินค้าประเภทนั้น ซึ่งต้องเข้าถึงข้อมูลต้นทุนของผู้ผลิต จึงถูกใช้ไม่บ่อยนักในทางปฏิบัติ หากทั้งห้าวิธีแรกใช้ไม่ได้เลย fallback method จะให้ศุลกากรกำหนดมูลค่าที่สมเหตุสมผลโดยใช้หลักการเดียวกับวิธีข้างต้น แต่ประยุกต์ใช้อย่างยืดหยุ่นมากกว่าสูตรตายตัว

รายการที่ต้องบวกเพิ่ม หรือหักออกจากมูลค่าที่สำแดง

แม้จะใช้วิธี transaction value ราคาบนใบกำกับสินค้าก็ไม่ได้ถูกใช้ตรง ๆ โดยไม่ปรับปรุง มีรายการบางอย่างที่ต้องบวกเพิ่มหากยังไม่รวมอยู่ในราคาอยู่แล้ว เช่น ค่าขนส่งและค่าประกันภัยเพื่อนำสินค้ามายังไทย ค่าบรรจุภัณฑ์ และ "assists" คือสิ่งของหรือบริการที่ผู้ซื้อจัดหาให้ฟรีหรือในราคาต่ำกว่าปกติแก่ผู้ขาย เพื่อใช้ในการผลิตสินค้า เช่น เครื่องมือ แม่พิมพ์ หรืองานออกแบบที่ทำนอกประเทศไทย ค่าลิขสิทธิ์และค่าธรรมเนียมสิทธิจะถูกบวกเพิ่มเมื่อเกี่ยวข้องกับสินค้านำเข้าและการชำระเป็นเงื่อนไขของการซื้อขาย หากกำไรจากการขายต่อ การจำหน่าย หรือการใช้สินค้าโดยผู้ซื้อบางส่วนย้อนกลับไปยังผู้ขาย ก็ต้องบวกเพิ่มด้วยเช่นกัน

ในอีกด้านหนึ่ง มีค่าใช้จ่ายบางประเภทที่สามารถหักออกจากมูลค่าที่ต้องเสียอากรได้อย่างถูกต้อง หากแยกรายการไว้ชัดเจน เช่น ค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นหลังการนำเข้า อย่างค่าขนส่งภายในประเทศหรือค่าติดตั้งในไทย ภาษีอากรที่ต้องชำระในประเทศไทยเอง และภายใต้เงื่อนไขที่ถูกต้อง ค่าคอมมิชชั่นที่ผู้ซื้อจ่ายให้ตัวแทนจัดซื้อของตนเอง ซึ่งได้รับการปฏิบัติต่างจากค่าคอมมิชชั่นที่จ่ายให้ตัวแทนของฝ่ายผู้ขาย การแบ่งรายการเหล่านี้ให้ถูกต้อง และสามารถแสดงเป็นเอกสารได้ มักเป็นสิ่งที่แยกระหว่างใบขนสินค้าที่ผ่านไปได้อย่างราบรื่นกับใบที่ถูกสอบถามเพิ่มเติม เพราะศุลกากรไม่ได้ตรวจสอบแค่ว่าตัวเลขดูสมเหตุสมผลหรือไม่ แต่ตรวจสอบว่าองค์ประกอบที่รวมกันเป็นตัวเลขนั้นถูกจัดการอย่างสอดคล้องกับหลักเกณฑ์หรือไม่

สิ่งที่ทำให้เกิดการตรวจสอบหรือถูกสอบถามมูลค่าจริง ๆ

หน่วยงานศุลกากรทั่วโลก รวมถึงของไทย ไม่ได้ตรวจสอบสินค้าทุกล็อตอย่างละเอียด เพราะปริมาณการค้าทำให้เป็นไปไม่ได้ในทางปฏิบัติ และก็ไม่จำเป็นเมื่อใบขนสินค้าส่วนใหญ่ถูกต้องอยู่แล้ว แทนที่จะทำเช่นนั้น สินค้าจะถูกคัดกรองผ่านระบบความเสี่ยง ซึ่งนำใบขนสินค้าส่วนใหญ่ไปสู่การปล่อยผ่านตามปกติ และคัดสินค้าส่วนน้อยเข้าสู่การตรวจเอกสารหรือตรวจสภาพจริง

มีปัจจัยไม่กี่อย่างที่มักทำให้ระดับความเสี่ยงของสินค้าสูงขึ้น ราคาที่สำแดงต่ำกว่าช่วงราคาที่ศุลกากรมีข้อมูลอ้างอิงสำหรับพิกัดและแหล่งกำเนิดเดียวกันอย่างมีนัยสำคัญ เป็นหนึ่งในสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด เพราะเป็นสัญญาณที่ชัดเจนที่สุดว่ามูลค่าอาจไม่สะท้อนธุรกรรมที่เป็นอิสระต่อกัน การซื้อขายระหว่างบริษัทในเครือที่ไม่ได้เปิดเผยชัดเจน หรือเปิดเผยแต่ไม่มีคำอธิบายว่ากำหนดราคาอย่างไร ก็มักดึงดูดความสนใจในลักษณะเดียวกัน ความไม่สอดคล้องกันระหว่างเอกสารของสินค้าล็อตเดียวกันเอง เช่น ยอดรวมบนใบกำกับสินค้าที่ไม่ตรงกับ packing list หรือค่าขนส่งที่กระทบยอดกับใบตราส่งไม่ได้ เป็นสาเหตุที่พบบ่อยและป้องกันได้ เพราะสะท้อนว่าเอกสารไม่ได้ถูกจัดเตรียมอย่างรอบคอบ แม้ก่อนจะพิจารณาเรื่องเจตนาใด ๆ ผู้นำเข้ารายใหม่หรือที่นำเข้าไม่บ่อยและไม่มีประวัติในระบบ มักถูกตรวจสอบมากกว่าผู้ที่มีประวัตินำเข้าสม่ำเสมอ เพียงเพราะมีข้อมูลในอดีตให้เปรียบเทียบน้อยกว่า พิกัดศุลกากรที่มีประวัติข้อพิพาทเรื่องมูลค่าสำหรับสินค้าประเภทนั้นมักมีคะแนนความเสี่ยงพื้นฐานสูงกว่าเช่นกัน และแยกจากทั้งหมดนี้ สินค้าบางส่วนถูกเลือกเข้าตรวจสภาพจริงแบบสุ่มล้วน ๆ ตามการสุ่มตรวจสอบตามระบบปกติ ไม่ใช่เพราะมีสิ่งใดดูผิดปกติเป็นการเฉพาะ

เมื่อศุลกากรสอบถามมูลค่าที่สำแดง

รูปแบบทั่วไปเมื่อมีการสอบถามเกิดขึ้น ทั้งในไทยและประเทศคู่ค้าส่วนใหญ่ คือศุลกากรจะขอให้ผู้นำเข้าหรือตัวแทนออกของแสดงเอกสารสนับสนุนมูลค่าที่สำแดง ได้แก่ สัญญาซื้อขายที่เป็นต้นเรื่อง หลักฐานการชำระเงิน จดหมายโต้ตอบเกี่ยวกับการตกลงราคา และสำหรับการซื้อขายระหว่างบริษัทในเครือ หลักฐานว่าราคาที่ตกลงเทียบกับสิ่งที่ผู้ซื้อที่ไม่เกี่ยวข้องกันจะจ่ายอย่างไร หากเอกสารสนับสนุนตัวเลขที่สำแดงได้ เรื่องมักจะยุติลงโดยไม่ต้องขยายผลต่อ แต่หากไม่สามารถแสดงเอกสารได้ หรือเอกสารไม่สนับสนุน ศุลกากรอาจไล่ไปใช้วิธีประเมินราคาทางเลือกที่กล่าวถึงข้างต้น ตามลำดับที่กำหนดไว้

ในบางกรณี โดยเฉพาะเมื่อการสอบถามใช้เวลานานกว่าจะได้ข้อสรุป สินค้าอาจถูกปล่อยออกไปโดยมีหลักประกันหรือการค้ำประกันระหว่างรอผลสรุปเรื่องมูลค่า แทนที่จะถูกกักไว้ทั้งหมดจนกว่าจะได้ตัวเลขสุดท้าย แม้กลไกและเงื่อนไขที่แน่นอนควรตรวจสอบกับตัวแทนออกของสำหรับกรณีนั้น ๆ โดยเฉพาะ เพราะขึ้นอยู่กับสถานการณ์ของการสอบถามแต่ละครั้ง ไม่ได้เป็นแบบเดียวกันในทุกล็อตสินค้า สิ่งที่สำคัญที่สุดในฝั่งของผู้นำเข้าคือการตอบสนองที่รวดเร็ว การตอบข้อสอบถามอย่างทันท่วงทีพร้อมเอกสารที่ครบถ้วนสอดคล้องกัน มักปิดเรื่องได้เร็วกว่ากรณีที่ต้องไปตามหาเอกสารย้อนหลังมาก

แนวทางปฏิบัติเพื่อให้มูลค่าที่สำแดงมีหลักฐานรองรับ

สิ่งที่ช่วยป้องกันผู้นำเข้าจากการถูกสอบถามมูลค่าที่ยืดเยื้อ ส่วนใหญ่คือวินัยด้านเอกสารที่ทำอย่างสม่ำเสมอ ไม่ใช่การรวบรวมทีหลังเมื่อถูกถาม ควรรักษาร่องรอยเอกสารที่สะอาดและสอดคล้องกันตั้งแต่ใบสั่งซื้อ การชำระเงิน จนถึงการขนส่ง ตัวเลขควรตรงกันในทุกเอกสาร ไม่ใช่แค่ถูกต้องแยกฉบับ สำหรับการซื้อขายระหว่างบริษัทในเครือ ควรจัดทำเอกสารอธิบายวิธีกำหนดราคาไว้เป็นประจำ ไม่ใช่เฉพาะเมื่อถูกตั้งคำถาม นโยบายการกำหนดราคาโอน (transfer pricing) หรือการวิเคราะห์ราคาเปรียบเทียบที่จัดทำล่วงหน้าย่อมน่าเชื่อถือกว่าเอกสารที่ทำขึ้นภายหลัง ควรแยกรายการค่าขนส่งและค่าประกันภัยออกจากราคาสินค้าบนใบกำกับสินค้าเท่าที่ทำได้ เพราะตัวเลขที่รวมกันตรวจสอบยากกว่าและมีแนวโน้มถูกสอบถามมากกว่าแม้จะไม่มีอะไรผิดพลาดจริง ไม่ควรพึ่งพาข้อตกลงราคาด้วยวาจาหรือข้อตกลงนอกระบบ สิ่งใดที่มีผลต่อราคาควรถูกบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร ควรทบทวนพิกัดศุลกากรควบคู่ไปกับมูลค่า เพราะทั้งสองประเด็นมักปรากฏพร้อมกัน และการจัดพิกัดผิดเองก็อาจบิดเบือนช่วงมูลค่าอ้างอิงที่ศุลกากรใช้เปรียบเทียบได้ และสำหรับสินค้าที่นำเข้าซ้ำเป็นประจำ ควรเก็บใบขนสินค้าและเอกสารสนับสนุนในอดีตไว้ เพราะประวัติที่สอดคล้องกันเองก็เป็นหนึ่งในสัญญาณความเสี่ยงต่ำที่หนักแน่นที่สุดที่สินค้าล็อตหนึ่งจะมีได้

ตัวอย่าง

สมมติผู้นำเข้าไทยรายหนึ่งนำเข้าชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์จากผู้ผลิตต่างประเทศที่เป็นบริษัทในเครือเดียวกัน ราคาที่สำแดงต่ำกว่าที่ผู้นำเข้ารายอื่นเคยสำแดงสำหรับชิ้นส่วนใกล้เคียงกันจากซัพพลายเออร์ที่ไม่เกี่ยวข้องกันอย่างเห็นได้ชัด และใบกำกับสินค้าก็ไม่ได้ระบุความสัมพันธ์ระหว่างบริษัทในเครือไว้เลย เมื่อถูกตรวจสอบ ลักษณะแบบนี้ คือการซื้อขายระหว่างบริษัทในเครือ ที่ไม่เปิดเผยความสัมพันธ์ และราคาที่ต่ำกว่าช่วงอ้างอิง เป็นรูปแบบที่ระบบคัดกรองความเสี่ยงถูกออกแบบมาเพื่อจับสัญญาณนี้โดยเฉพาะ สินค้าล็อตนี้จึงถูกส่งเข้าตรวจเอกสาร แทนที่จะปล่อยผ่านช่องเขียวตามปกติ

ณ จุดนี้ สถานะของผู้นำเข้าขึ้นอยู่กับสิ่งที่สามารถแสดงได้ทั้งหมด หากมีการวิเคราะห์ราคาโอนที่แสดงว่าราคาดังกล่าวสอดคล้องกับสิ่งที่ผู้ซื้อที่ไม่เกี่ยวข้องกันจะจ่ายสำหรับชิ้นส่วนเทียบเท่ากัน พร้อมหลักฐานการชำระเงินที่ตรงกับใบกำกับสินค้าอย่างชัดเจน โดยทั่วไปวิธี transaction value ก็ยังสามารถได้รับการยอมรับเมื่อเอกสารเหล่านั้นผ่านการตรวจสอบแล้ว แต่หากไม่มีเอกสารใดนอกจากใบกำกับสินค้าเอง ศุลกากรมีแนวโน้มจะไปใช้วิธีประเมินราคาทางเลือก ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็น transaction value ของสินค้าที่เหมือนหรือคล้ายกัน โดยอ้างอิงจากมูลค่าของชิ้นส่วนใกล้เคียงกันที่นำเข้าล่าสุดรายอื่น ซึ่งอาจส่งผลให้มูลค่าที่ประเมินได้สูงกว่ามูลค่าที่สำแดงไว้เดิม ช่องว่างระหว่างสองผลลัพธ์นี้ไม่ได้อยู่ที่ว่าธุรกรรมนั้นถูกต้องตามกฎหมายหรือไม่ แต่อยู่ที่ว่าผู้นำเข้าเตรียมเอกสารพร้อมจะแสดงให้เห็นว่าถูกต้องหรือไม่ต่างหาก